
Sinema filmi, dizi, reklam ve dijital platform projelerinde kamera önüne geçen her oyuncu, yardımcı oyuncu ve figüran, prodüksiyonun görsel-işitsel bütünlüğünü doğrudan inşa eder. Bir yapımın hukuki güvence altına alınması ve gelecekte gösterim engelleriyle karşılaşmaması için en temel adım, yapımcı ile icracılar arasında eksiksiz bir oyuncu sözleşmesi imzalanmasıdır. Türk hukukunda bir kişinin yüzü, sesi ve fiziki silüeti Türk Medeni Kanunu uyarınca doğrudan kişilik hakkı kapsamında korunur. Kişilik haklarına ek olarak icracı sanatçıların performansları ise fikri mülkiyet hukuku çerçevesinde korunmaktadır.
Bu ayrım gereğince, kamera önünde yer alan kişilerin performanslarının kaydedilmesi, montajlanması, çoğaltılması ve umuma iletilmesi hukuken geçerli bir yazılı onaya dayanmalıdır. Sektörde yaygın adıyla Actor Release ya da Model Release olarak bilinen görüntü hakkı devri sözleşmesi, yapımcı şirketlerin yayın aşamasında telif veya tazminat davalarıyla karşılaşmasını önleyen en güçlü yasal kalkandır. ASİTEM, sinema ve televizyon ekosisteminde emek veren tüm yaratıcı ve icracıların haklarının şeffaf standartlarla korunmasını savunur. Doğru hazırlanmış bir oyuncu sözleşmesi, hem oyuncunun hak edişlerini ve çalışma şartlarını güvence altına alır hem de eserin dijital platformlarda, sinema salonlarında ve televizyon kanallarında kesintisiz yayımlanmasına hukuki zemin hazırlar.
5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun 80. maddesi, bir eseri özgün biçimde yorumlayan, canlandıran veya icra eden kişileri “icracı sanatçı” olarak tanımlar. Başrol oyuncusundan birkaç saniye görünen yardımcı oyuncuya kadar herkes kanunen icracı sanatçı statüsündedir ve bu hakların yönetimi için detaylı bir oyuncu sözleşmesi gereklidir:
Kişinin görüntüsü ve sesi 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) uyarınca biyometrik veya genel nitelikli kişisel veri sayılır. Bu sebeple setlerde imzalatılacak belgelerin hem FSEK hem de veri koruma mevzuatıyla uyumlu olması şarttır. Hukuken bağlayıcı bir muvafakatname örneği film setlerinde uygulanırken şu unsurlar kesinlikle yer almalıdır:
Dizi ve sinema setlerinde yüzlerce kişinin yer aldığı miting, stadyum, sokak veya festival sahnelerinde her figüranla tek tek uzun sayfalı sözleşmeler imzalamak prodüksiyon hızını kilitleyebilir. Bu gibi durumlarda ajanslar ve yapım şirketleri, operasyonel olarak pratikleştirilmiş tek sayfalık model release formları veya toplu imza föyleri kullanır. Toplu formlarda figüranın adı, soyadı, T.C. kimlik numarası, imza tarihi ve belirlenen rol için görüntü kaydına onay verdiğini gösteren kısa ve net bir taahhütname yer alır.
Kalabalık sokak çekimlerinde ise set alanının giriş noktalarına “Bu alanda film çekimi yapılmakta olup, alana girenlerin görüntü kaydına onay verdiği kabul edilir” içerikli açık uyarı panoları asılmalıdır. Ancak doğrudan kadraja giren ve yüzü seçilen her figüranın bireysel onayının alınması esastır. Yazılı bir oyuncu sözleşmesi veya imzalı izin belgesi bulunmayan figüranların, montaj aşamasında yüzlerinin buzlanmasını veya filmin gösteriminin durdurulmasını talep etme hakkı doğabilir. ASİTEM, bağımsız yapımcıların bu tip teknik ve hukuki risklerle karşılaşmaması için standart figüran izin şablonlarının kullanımını önermektedir.
18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç oyuncuların setlerde çalıştırılması, İş Kanunu ve “Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” çerçevesinde çok katı kurallara bağlanmıştır. Çocuk oyuncularla yapılan projelerde tek başına reşit olmayan bireyin imzası hukuken geçersizdir; velayet hakkına sahip her iki ebeveynin veya yasal vasinin imzalayacağı bir oyuncu sözleşmesi düzenlenmelidir.
Sözleşmede çocuğun set çalışma saatleri, eğitim saatleriyle çakışmayacak şekilde düzenlenmeli ve günlük azami çalışma süreleri kanuni sınırlara (yaş grubuna göre günde 2 ila 5 saat arası) kesinlikle uyarlanmalıdır. Sette pedagog veya psikolog bulundurma zorunluluğu, dinlenme aralıkları ve eğitim desteği güvenceleri sözleşme maddelerine eklenmelidir. Ebeveynlerden alınacak görüntü hakkı devri sözleşmesi, çocuğun psikolojik veya fiziksel gelişimini zedeleyecek rollerde kullanılmayacağını açıkça taahhüt etmelidir.
Evet. Bir projede replikli veya repliksiz olarak kamera karşısına geçen herkes için mali hak devrini içeren yazılı bir oyuncu sözleşmesi yapılması yapımcının yayın hakkını koruması için zorunludur.
Oyuncu sözleşmesi olmadan çekilen görüntüler yayınlanabilir mi?
Yazılı onay ve açık rıza bulunmuyorsa, icracı sanatçı açacağı dava ile yayının durdurulmasını isteyebilir; bu nedenle geçerli bir oyuncu sözleşmesi şarttır.
Görüntü hakkı devri sözleşmesi süresiz olarak yapılabilir mi?
Evet, sinema ve dizi sektöründe filmin ömrü boyunca yayınlanabilmesi için hak devirleri coğrafi ve süre bakımından sınırsız bir oyuncu sözleşmesi ile kararlaştırılır.
Figüranlar için muvafakatname örneği film setinde nasıl uygulanır?
Figürasyon ajansı aracılığıyla veya set girişinde hazırlanan tek sayfalık açık rıza ve onay formu her katılımcıya ayrı ayrı imzalatılarak yasal oyuncu sözleşmesi arşivlenir.
Çocuk oyuncuların sözleşmesini kim imzalamalıdır?
Reşit olmayan çocuk oyuncuların tüm mali ve manevi hak devirleri anne ve babanın birlikte onay verdiği velayet onaylı bir oyuncu sözleşmesi ile imzalanmalıdır.

Yorum Bırak